Dinsdag 23 februari is voor de eerste keer de prijs voor Beste Erfgoedgemeente van Nederland uitgereikt door Ad ’s Gravesande, voorzitter van Kunsten ‘92. De prijs is bedoeld voor gemeenten die hun cultureel erfgoed zorgvuldig beheren en daaruit een opvallend economisch en cultureel rendement weten te halen.

De jury, bestaande uit deskundigen en vertegenwoordigers van het platform van erfgoedinstellingen dat de prijs heeft ingesteld, heeft de stad Dordrecht uitgeroepen tot Beste Erfgoedgemeente van Nederland in 2010.

Cultuur & erfgoed maken een stad aantrekkelijk
Tijdens de persconferentie licht onderzoeker Gerard Marlet (1970) het belang van cultuur voor de stad toe. Als directeur van Stichting Atlas voor gemeenten, onderzoekbureau op het gebied van stedelijke en ruimtelijke economie, bestudeert Marlet Nederlandse wijken, steden en regio’s. In zijn nieuwste boek Muziek in de stad toont hij aan dat cultuur & erfgoed een stad meetbaar aantrekkelijker maken om in te wonen. Steden met veel cultuur en erfgoed hebben een hoger opgeleide bevolking en lopen minder risico op bevolkingskrimp. Als gevolg daarvan doet ook de economie het in die steden beter. Zonder overheidsinvesteringen in cultuur zou een deel van de maatschappelijke baten van cultuur en erfgoed verloren gaan.

Trots
De Dordtse cultuurwethouder Jan Lagendijk vindt de prijs een waardering voor de hele stad: ‘Ik ben ontzettend trots dat Dordrecht zich als eerste Beste Erfgoedgemeente van het jaar mag noemen. En ik niet alleen, ik denk dat ik namens heel veel Dordtenaren mag spreken. Creatieve ondernemers, enthousiaste inwoners, bevlogen particulieren en een stadsbestuur dat zijn nek durft uit te steken, zorgen er samen voor dat ons erfgoed publiek toegankelijk blijft of juist weer wordt. De persoonlijke betrokkenheid van al die partijen maakte het bijvoorbeeld mogelijk dat wij het ‘Gezicht op Dordrecht’ straks weer in het vernieuwde Dordrechts Museum hebben hangen, dat een oude watertoren werd omgetoverd tot een prachtig hotel/restaurant Villa Augustus, dat we straks van een oude energiecentrale een Energiehuis voor de podiumkunsten maken en dat huis Rodenburch binnenkort weer de allure van vroeger terug heeft.’

Uit het juryrapport
Dordrecht, een stad met historisch DNA, moet worden geprezen omdat de gemeente erfgoed steeds meer behandelt als een groeidiamant. Dordrecht doet aan krachtenbundeling en grensverleggende activiteiten, zoals de ontwikkeling van het Hofkwartier, het Erfgoedcentrum DiEP, de Electriciteitscentrale, het herstel van de historische binnenstad en het integrale Verhaal van Dordrecht. Daarnaast zorgt men goed afzonderlijke monumenten, de Dordtse musea, het archief en de archeologie.

Deze combinatie van integraal en specifiek beleid vormt, samen met originele en spraakmakende cultuurhistorische evenementen, een inspirerende en krachtige erfgoedmix, die de historie van de stad een uitstekende toekomst geeft. Dordrecht heeft begrepen dat cultuurhistorisch erfgoed een wezenlijk en vitaal onderdeel is van het brede gemeentelijk beleid, dat nieuwe krachten aan de stad geeft en een sterker besef van de eigen identiteit. Dordrecht toont zijn historische karakter, iets om trots op te zijn!

Juryrapport Beste Erfgoedgemeente 2010 (pdf)

Platform Erfgoedorganisaties
De prijs is een initiatief van het platform van onderstaande gezamenlijke erfgoedorganisaties en mede-ondertekenaars van de Erfgoedagenda ‘Toon karakter…’, opgesteld om het belang van cultureel erfgoed onder de aandacht te brengen bij huidige en toekomstige gemeenteraadsleden en bestuurders.

Bond Heemschut, BOEI, BRAIN, Erfgoed Nederland, Koninklijke Vereniging van Archivarissen in Nederland, Landelijk Contact Museumconsulenten, Mobiel Erfgoed, Nationaal Restauratiefonds, Nederlandse Museumvereniging, Nederlands Centrum voor Volkscultuur, Netwerk Voor Bedrijfsmatig Archiveren, Overleg Provinciale Erfgoedinstellingen Nederland, Vereniging van Ondernemers in Archeologie, Vereniging voor kunst, cultuur en erfgoed Kunsten ’92.

Het gebruiken van de in uw gemeente aanwezige kennis over cultuurhistorie vraagt om ontkokering. Ambtenaren van cultuur en ruimtelijke ordening bijvoorbeeld, moeten elkaar vaker tegenkomen en meer met elkaar samenwerken. Dat vraagt om actieve coördinatie en het veranderen van lijnen.

• Stel, samen met uw culturele instellingen, een integrale erfgoednota op die in de plaats komt van de monumentenen archeologienota’s. Breng daarin uw erfgoedvoorraad in beeld, benoem kansrijke thema’s en doe uitspraken over financiering.
• Overweeg erfgoed in één portefeuille onder te brengen of stel een erfgoedintendant aan: een verbindende schakel tussen de verschillende delen van het erfgoed.
• Gebruik de rijke historische informatie die in uw archieven besloten ligt.
• Wees u bewust van het structurele ambtelijk capaciteitstekort bij archeologie en monumentenzorg. Manage de verwachtingen en verzin andere manieren om kennis en capaciteit aan te wenden.
• Werk bij ruimtelijke ontwikkelingen met tijdelijke inspiratieteams, bezet door mensen met verschillende achtergronden. Het team treedt op als klankbord en inspirator.
• Faciliteer informele netwerken met lokale en provinciale erfgoedinstellingen.
• Zorg dat het erfgoedbeleid door uw hele organisatie wordt gedragen.

___________________________________________________________________________

Geef uw erfgoed een stevige plaats in ruimtelijke ontwikkeling

Gebiedsontwikkeling draait om complexe processen. Met verschillende stakeholders en grote belangen. Alleen wanneer erfgoedbeleid en ruimtelijke kwaliteit van meet af aan deel uitmaken van de plannen, maken ze een kans om bij te dragen.

• Vervroeg het stadium waarin erfgoed in beeld komt. Alleen als er vanaf het begin wordt gedacht aan de mogelijkheden die het herbergt, maakt zinvolle benutting een kans.
• Neem monumenten en archeologische sites op in de bestemmings- en structuurplannen. Gebruik de gemeentelijke structuurvisie voor integrale beleidsvormingop het terrein van cultureel erfgoed.
• Pas monumenten op een goede manier in de plaatselijke ruimtelijke ordening in. Binnenkort komt er een aanpassing van de Monumentenwet, die hier zeer waarschijnlijk vanuit gaat.
• Denk na over het strategisch positioneren van nieuwbouw en verbouw van musea en archieven.
• Maak gebruik van cultuurhistorische en archeologische waardenkaarten.
• Maak gebruik van de rijke informatie in uw archieven.
• Maak als gemeente een kansenkaart van binnenkort leegkomende gebouwen en denk tijdig na over de herbestemming ervan.
• Zorg ervoor dat uw gemeente een goede opdrachtgever is.
• Laat u hierbij adviseren en opereer vanuit een duidelijke visie.

___________________________________________________________________________

Betrek burgers  bij uw beleid

Burgers voelen zich nauw betrokken bij hun leefomgeving. Projecten rondom cultureel erfgoed kunnen vaak rekenen op grote publieke betrokkenheid. Een goede samenwerking tussen burgers, bedrijfsleven en overheden zorgt voor draagvlak en vergroot het succes van projecten. Cultuurhistorie kan het gesprek tussen partijen veranderen.

• Houdt burgers actief op de hoogte van uw plannen. De gedeelde historische dimensie van een project kan vaak een brug slaan tussen verschillende belangen.
• Laat betrokken burgers vanaf het begin meedenken over de plannen voor de herontwikkeling van hun leefomgeving. Creëer medeverantwoordelijkheid, dat versterkt het draagvlak.
• Breng eens in kaart wie er met erfgoed en geschiedenis bezig zijn. Kijk daarbij niet alleen naar de professionele instellingen als musea en archieven, maar ook naar organisaties en liefhebbers, bijvoorbeeld de historische verenigingen, de ‘levende geschiedenisgroepen’ en amateurarcheologen.
• Faciliteer en stimuleer breed overleg tussen erfgoedverenigingen, zodat mensen weten van elkaars activiteiten. Tegelijkertijd kan zo’n platform de gemeente adviseren over bijvoorbeeld tradities in een gemeente en wat daarmee te (kunnen) doen.
• Geef vrijwilligers middelen voor professionele ondersteuning.

___________________________________________________________________________

Laat erfgoed doorklinken in alle gemeentelijke communicatie

Cultuurhistorie geeft uw gemeente een waardevol en onderscheidend verhaal, dat het bovendien goed doet in de media. Maar de verhalen moeten wel tot leven kunnen komen. Geef cultuurhistorie daarom een actieve plaats in uw communicatie.

• Betrek cultuurhistorie bij uw citymarketing. Dat houdt uw boodschap authentiek en onderscheidend.
• Laat uw gemeentelijke cultuurhistorie doorklinken op websites en in de eigen publicaties. • Maak gebruik van uw gemeentelijke canon. De verhalen uit de geschiedenis bieden vaak een handig houvast voor speeches en andere ‘luchtige’ communicatie.
• Communiceer de uitkomsten van archeologisch en (bouw)historisch onderzoek. • Gebruik uw musea in uw gemeentelijke promotie. Zorg voor een goede bewegwijzering en parkeerfaciliteiten in de gemeente en besteed aandacht aan uw musea en archieven op de gemeentelijke websites.
• Stimuleer erfgoededucatie. De kerndoelen van ons onderwijs verplichten scholen het cultureel erfgoed in de omgeving te betrekken in hun onderwijs. Erfgoed verbindt leerlingen met hun omgeving en hun achtergrond en ontwikkelt hun identiteitsbesef.

Digitaal overzicht cultuurhistorische waarden
Uit de nota blijkt dat er binnen de gemeentelijke organisatie al veel aandacht was voor de cultuurhistorie, maar dat dit beleid versnipperd was. Nu er een nota cultuurhistorie is, komen al deze losse eindjes bij elkaar, zodat de gemeente eenduidig beleid kan voeren en cultuurhistorische elementen beter kan beschermen en etaleren. De gemeente is al begonnen met het in kaart brengen van alle historische bouwwerken en landschappelijke waarden in de gemeente. Omdat deze gegevens ook digitaal beschikbaar zijn, is het eenvoudig om ruimtelijk overzicht te hebben van waar de cultuurhistorische waarden zitten.

Voor meer informatie: Gemeente Delfzijl

Identiteit is niet te maken, die groeit. Monumenten, in het bijzonder industriële monumenten, hebben een eigen identiteit en geven identiteit aan steden en dorpen, aan de woon- en werkomgeving. Zeker met het toenemende belang van gebiedsontwikkeling zal daarom de herbestemmingopgave en de cultuurhistorie als inspiratiebron aan belang winnen.

Wat precies een industrieel monument is, is niet wettelijk gedefinieerd. Er zijn ruime en strakke definities in omloop. Maar voor ons staat altijd het herbestemmen centraal. Dat kan een voormalige fabriek zijn, maar ook een school, postkantoor of militair gebouw. Zelfs bij de herstructurering van woonwijken uit de Wederopbouw zal herbestemming als opgave aanwezig zijn.

Uiteindelijk telt het bewaren van het verhaal. Een monumentaal gebouw geeft ons aanleiding om ons te verdiepen in onze geschiedenis, de geschiedenis die ons meer laat begrijpen van het heden.

De strategische erfgoedagenda
De strategische erfgoedagenda, die in het najaar van 2009 werd gepresenteerd tijdens het Nationale Museumcongres, levert input voor de verkiezingsprogramma’s en de collegeprogramma’s na de verkiezingen. Maar al te vaak blijkt dat gemeenten inzetten op de grote economische of sociale beleidsterreinen en cultureel erfgoed zien als een sectorale ‘bijzaak’. In de afgelopen jaren is de rol van gemeenteraden bij de ontwikkeling van lokaal cultuurbeleid echter enorm gegroeid. Dat is niet voor niets, want cultureel erfgoed levert veel meer op dan men denkt. Daar waar rekening wordt gehouden met cultureel erfgoed gebeuren vaak interessante en onverwachte dingen. De effecten daarvan kunnen ver reiken. Kijk naar de herbestemming van fabrieken, zoals de Amsterdamse Westergasfabriek, de restauratie van historische binnensteden, zoals van Dordrecht, of de aantrekkingskracht van cultuurlandschap met kenmerkende boerderijen (Zuid Limburg, Staphorst), de herbestemming van kerken (Groningen).

Aan de andere kant zien we dat er ook gemeenten zijn die heel weinig aandacht besteden aan cultureel erfgoed. Naast de wettelijke taken is er nauwelijks eigen beleid. Dat betekent dat cultureel erfgoed, zeker door het steeds verder decentraliseren van beleid, in de verdrukking komt. Veel gemeenten durven het nog steeds niet aan om een eigen monumentenlijst vast te stellen. Historische verenigingen krijgen nauwelijks ondersteuning, musea moeten hun eigen positie steeds weer verdedigen en op onderwijsgebied is er nauwelijks aandacht voor de eigen stad of streek. Met een andere insteek, iets meer aandacht en vooral het bewust worden van het belang van de bijzondere identiteit van de eigen omgeving kan dat veranderen.
Dan blijkt dat gemeenten zelf de sleutel in handen hebben voor een beleid dat bijdraagt aan het welzijn van de inwoners. Het sleutelwoord daarin is cultureel erfgoed. De betekenis van cultureel erfgoed voor een dorp of stad is lastig in harde cijfers uit te drukken. Maar het staat vast dat een goed functionerend erfgoedbeleid een belangrijke voorwaarde is voor het woon- en werkklimaat. Het bevordert toerisme en economische bedrijvigheid: zonder cultureel erfgoed geen succesvolle citymarketing. Gemeentelijk erfgoed is belangrijk voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat. En dat is een boodschap die in tijden van crisis niet mag ondersneeuwen, aldus de erfgoedinstellingen.

In een aantrekkelijk vormgegeven folder geven de erfgoedinstellingen vier aanbevelingen:
1. bundel krachten en verbeter de slagvaardigheid
2. geef erfgoed een stevige plek in de ruimtelijke ontwikkeling
3. betrek burgers bij uw beleid
4. laat erfgoed doorklinken in alle gemeentelijke communicatie
De aanbevelingen in de folder zijn uitgewerkt met concrete tips, waardoor iedereen die nieuw is in de politiek zich een beeld kan vormen van de gevraagde opgave. Op de speciaal voor de campagne gelanceerde website www.erfgoedagenda.nl zijn ook best practices te vinden die nog meer tot de verbeelding spreken.

Bijzondere samenwerking
Bijzonder aan de campagne zelf is de samenwerking tussen de verschillende erfgoedsectoren. Deelnemende partijen zijn OPEN, het overleg van provinciale erfgoedinstellingen in Nederland, Boei, de Nationale maatschappij tot behoud, ontwikkeling en exploitatie van industrieel erfgoed, het Landelijk Contact van Museumconsulenten, De Koninklijke Vereniging van Archivarissen, de Vereniging van Ondernemers in de Archeologie, de Nederlandse Museumvereniging, Nederlands Centrum voor Volkscultuur, Stichting Geldersch Erfgoed, Gemeentearchief Rotterdam en de Erfgoedvereniging Heemschut. Kunsten ’92, de vereniging voor kunst, cultuur en erfgoed, coördineert de campagne samen met de deelnemende instellingen. Een pragmatische werkwijze maakte dat de campagne snel en doelmatig en met een beperkt budget gerealiseerd kon worden.

Job van Dooren (Wethouder Cultuur en Economische Zaken van Gemeente Vlissingen, links) neemt Erfgoedagenda in ontvangst van Ad ’s-Gravesande (Voorzitter Vereniging Kunsten ’92, rechts) tijdens het Museumcongres op 9 oktober 2009 in de Abdij in Middelburg
Foto: Fred Ernst

Heleen Alberdink Thijm, officemanager Kunsten ’92, en
Karel Loeff, directeur Bond Heemschut

Bron: Tijdschrift Monumenten

De huidige monumentenlijst stamt uit 1987 en is lang niet altijd volledig. In de komende periode bekijkt de gemeente of de beschrijvingen van de huidige gemeentelijke monumenten voldoen en of de lijst uitgebreid moet worden. Bij bouw- en inrichtingsprojecten moet het eenvoudiger worden om een monumentenvergunning aan te vragen.
Nota Erfgoed

De gemeenteraad heeft op 17 december 2009 ingestemd met de visie en de maatregelen van de Nota Erfgoed. In deze Nota geeft de gemeente aan wat haar ambities zijn om het aanwezige culturele erfgoed veilig te stellen, in stand te houden en verder te ontwikkelen. Samen met de Erfgoedverordening 2008 en de archeologienota ‘het Bodemarchief ontrafeld’ vormt de Nota Erfgoed het sluitstuk van een intensief traject om de ambities van de gemeente op het gebied van erfgoed te vertalen in beleid en regelgeving.
Vroegtijdig betrekken cultuurhistorie

Met de Nota Erfgoed streeft de gemeente Voorschoten naar een mix van instandhouding, beheer en ontwikkeling van cultureel erfgoed. Hierbij staat gebiedsgericht en integraal werken in overleg met de betrokken partijen centraal. De gemeente gaat meer aandacht besteden aan voorlichting en communicatie en het vroegtijdig betrekken van cultuurhistorie bij bouw- en inrichtingsprojecten om de ruimtelijke kwaliteit van de gemeente te vergroten.
Aan de Nota Erfgoed hebben diverse partijen meegewerkt, zoals de Vereniging tot behoud van Oud, Groen en Leefbaar Voorschoten, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, lokale historici, medewerkers van de gemeente Wassenaar en de adviescommissie voor Welstand en Cultureel Erfgoed.

Bron: Gemeente Voorschoten

Marlet ontwikkelde een index om de aantrekkelijkheid van een stad te meten. Volgens de onderzoeker zijn Amsterdam, Haarlem, Utrecht, Groningen en Maastricht steden waar mensen graag willen wonen vanwege de gunstige ligging, goede voorzieningen als veel historie, cultuur, veiligheid en de kwaliteit van de woningvoorraad.
Nieuwe steden, zoals Spijkenisse, hebben hun inwoners in dat opzicht het minst te bieden.

Marlet concludeert dat aan een aantrekkelijke stad niet alleen de bevolkingskrimp voorbijgaat, maar dat het daar ook economisch beter gaat.

De aantrekkelijke stad
Gerard Marlet
VOC Uitgevers

Een goed voorbeeld is het Groninger Museum dat in 1894 werd opgericht en een eeuw later verhuisde naar de huidige locatie: een kunstmatig eiland in het Verbindingskanaal. Dankzij deze nieuwe locatie is het museum een kunstwerk op zich.
Het museum staat bekend om zijn spraakmakende tentoonstellingen maar beschikt daarnaast ook over verschillende vaste collecties waaronder De Ploeg, Aziatisch keramiek en het Werkman Archief.

Foto: Groninger Museum

De nieuwe locatie ligt op een goede plek in het Museumkwartier. Bezoekers hebben er gratis toegang en kunnen deelnemen aan allerlei activiteiten, zoals interactieve presentaties. Het maken van een persoonlijke historische krant bleek een topper. Met een inlogcode kunnen bezoekers informatie en beelden verzamelen, deze naar huis mailen, of hiervan een eigen krant maken. 

Het archief trok ook veel bezoekers met tijdelijke tentoonstellingen, (kinder)activiteiten, lezingen, filmvoorstellingen, rondleidingen, workshops en evenementen zoals Museumnacht, Kindermuseumnacht en Culturele Zondagen.

Daarnaast is het bezoek aan de studiezalen voor bijvoorbeeld stamboom-, huizen- of ander historisch onderzoek gestegen. Dit terwijl steeds meer informatie en beeldmateriaal via de website van het archief is te raadplegen. Het bezoek aan www.hetutrechtsarchief.nl is met 30 procent nog sterker gestegen dan het aantal fysieke bezoekers. 

In 2009 werd de site bijna 1,5 miljoen keer bezocht. Meest favoriete onderdelen waren de beeldbank, oude notarisakten en de gedigitaliseerde jaargangen van het Utrechts Nieuwsblad.

Bron: De Nieuwe Utrechter
Foto: Het Utrechts Archief

De Hermitage Amsterdam is een dependance van de Hermitage in St. Petersburg. Om aan geld te komen voor het onderhoud van de enorme collectie opende zij verschillende dependances in andere landen, waaronder Amsterdam. Dat voor deze stad werd gekozen, is natuurlijk niet vreemd vanwege de historische banden die Nederland heeft met Rusland.
In juni 2009 werd de Hermitage Amsterdam in een geheel gerenoveerd museum officieel door koningin Beatrix geopend. In het museum worden tijdelijke tentoonstellingen gehouden waarbij verschillende schatten uit St. Petersburg te zien zijn.

Door verschillende factoren daalde het toeristenaantal in 2009 met 15 procent. De Hermitage Amsterdam draagt bij aan een herleving van het toerisme. In januari 2010 werd dit nog eens onderstreept; de geschatte jaarlijkse bezoekersaantallen van 300.000 bleken ver onder de werkelijke te liggen van 705.000 mensen.